ตำนานความเป็นมาของเทศกาลไหว้พระจันทร์มีที่มาแตกต่างกันหลายเรื่องราว เรื่องที่ชาวบ้านจดจำมากที่สุด เป็นเรื่อง"ฉางเอ๋อสู่ดวงจันทร์"（嫦蛾奔月）
เรื่องของเรื่องมีอยู่ว่า ในอดีตกาลนานโพ้น ท้องฟ้ามีพระอาทิตย์ขึ้นพร้อมกันถึง 10 ดวง ความร้อนแผดเผาจนพืช สัตว์ และผู้คนล้มตายเป็นจำนวนมาก มีหนุ่มคนหนึ่งชื่อ โฮ่วอี้ เป็นนักแม่นธนู โฮ่วอี้จึงขึ้นไปบนยอดเขาคุนหลุน ใช้ธนูยิงพระอาทิตย์ดับไป 9 ดวง ผู้คนต่างแซ่ซ้องสรรเสริญ ต่อมาโฮ่วอี้ได้ภรรยาโฉมงามใจประเสริฐชื่อฉางเอ๋อร์ สองคนรักกันมากและมีชีวิตแสนสุข
เนื่องด้วยมีชื่อเสียงโด่งดัง โฮ่วอี้ได้รับยกย่องเป็นวีรบุรุษ ทำให้มีชายหนุ่มหลายคนมาขอเรียนวิชายิงธนูกับโฮ่วอี้ รวมทั้งเผิงเหมิง（蓬蒙）ผู้มีจิตใจชั่วร้ายด้วย ต่อมาโฮ่วอี้ได้ยาอายุวัฒนะมาจากเจ้าแม่หวางหมู่（王母娘娘） นำมาให้ฉางเอ๋อร์เก็บรักษาไว้ เผิงเหมิงทราบความเรื่องนี้จึงฉวยโอกาสตอนโฮ่วอี้ไม่อยู่เข้าไปขู่บังคับเอายาจากฉางเอ๋อร์ ด้วยความคับขันฉางเอ๋อร์จึงกินยานั้นเสียเอง แล้วกายเบาฟ่องลอยละล่องไปถึงดวงจันทร์ กลายเป็นอมตะเป็นเทพนารีสถิตอยู่ในดวงจันทร์
โฮ่วอี้กลับมากำจัดเฝิงเหมิงแล้วเศร้าโศกคิดถึงฉางเอ๋อร์มาก พอดีป็นวันเพ็ญเดือน 8 จันทร์กระจ่างงาม โฮ่วอี้จึงจัดเครื่องเซ่นสรวงบูชา ทำพิธีไหว้พระจันทร์รำลึกถึงฉางเอ่อรภรรยาสุดที่รัก บรรดาราษฎรเห็นใจฉางเอ๋ออย่างยิ่งที่ต้องอยู่โดดเดี่ยว เพราะสถานที่ที่เธอเข้าไปเป็นที่เปล่าเปลี่ยวไม่มีผู้คนเลย มีแต่กระต่ายกับต้นไม้อย่างละหนึ่งเท่านั้น ฉางเอ๋อก็คงคิดถึงชีวิตในโลกมนุษย์และเวลาอยู่กับโฮ่วอี้ต่อมาผู้คนพากันเอาอย่างกลายเป็นประเพณีไหว้พระจันทร์สืบมา
ตำนานความเป็นมาของเทศกาลไหว้พระจันทร์ยังมีเรื่องหนึ่งเล่าในหนังสือ"หวยหนันจื่อ"（淮南子）ของนายหลิวอัน（刘安）คนสมัยฮั่นตะวันตกกล่าวว่า ในดวงจันทร์มีต้นกุ้ยฮวย（桂树）งอกงามมาก (ต้นไม้ชนิดนี้ ชื่อพฤกษศาสตร์ว่า Osmanthus Fragrans) ต่อมาในวรรณกรรมสมัยราชวงศ์ถังมีเรื่องเพิ่มเติมไปอีกว่า มีหนุ่มคนหนึ่งตัดต้นกุ้ยฮวยอยู่ในดวงจันทร์เสมอ ต้นกุ้ยฮวยนั้นสูง 1500 เมตร เป็นต้นไม้กายสิทธิ์ พอขวานที่ฟันพ้นออกไปแผลก็ติดทันทียังไงก็ตัดไม่ล้ม เล่ากันว่า หนุ่มตัดต้นไม้คนนั้นชื่อ อู๋กัง（吴刚）ชาวเมืองซีเหอ เขาเคยไปบำเพ็ญเพียรเพื่อการบรรลุธรรมให้สำเร็จเป็นเซียน แต่เขามีการกระทำผิดจึงถูกลงโทษให้ไปตัดต้นกุ้ยฮวยแบบใช้แรงเปล่าๆ ที่ดวงจันทร์โดยไม่มีประโยชน์ใดๆ และยังคงตัดต้นกุ้ยฮวยในดวงจันทร์อยู่จนถึงทุกวันนี้
