ในประเทศจีน ประวัติศาสตร์การสร้างพระพุทธรูปหินแกะสลักจะย้อนรอยถึงช่วงปลายสมัยตุงฮั่นหรือสมัยฮั่นตะวันออก (ราว 1,800 ปีก่อน ) คือพุทธศาสนาเริ่มเผยแผ่จากอินเดียเข้ามาจีน บริเวณตอนเหนือแม่น้ำหวงเหอ เริ่มมีการสร้างวัดถ้ำหิน นั่นคือรูปแบบสิ่งก่อสร้างทางพุทธศาสนา ที่ขุดเจาะตามแนวหน้าผาภูเขา

พร้อมๆ กับพุทธศาสนาเจริญรุ่งเรืองขึ้นในจีน ในสมัยราชวงศ์ต่อมา หลายพื้นที่ก็มีการขุดสร้างวัดถ้ำหินจำนวนมาก ทั้งขนาดเล็กและขนาดใหญ่โตอลังการด้วย

เล่อซานต้าฝอ – พระพุทธรูปองค์ใหญ่ภูเขาเล่อซาน

พระพุทธรูปปางนั่งองค์ใหญ่แห่งเขาเล่อซานประดิษฐานอยู่ข้างวัด หลิงหยูนฝั่งตะวันออกแม่น้ำหนานหมิ่นเมืองเล่อซานมณฑลเสฉวน ภาคตะวันตกเฉียงใต้ของจีน เป็นจุดบรรจบกันของแม่น้ำ 3 สาย ได้แก่ แม่น้ำต้าตู้ ชิงอีและหมิ่นเจียง พระพุทธรูปองค์นี้เป็นพระสังกัจจายน์ปางนั่ง ความสูง 71 เมตร เป็นพระพุทธรูปหินแกะสลักหน้าผาองค์ใหญ่ที่สุดของจีน ใช้เวลาสร้างประมาณ 90 ปี ตั้งแต่ปีค.ศ. 713 – 803 สมัยราชวงศ์ถัง

ในสมัยโบราณ เมืองเล่อซานเป็นจุดบรรจบกันของแม่น้ำสามสาย ซึ่งมีกระแสน้ำไหลเชี่ยวกรากและอันตรายมาก โดยเฉพาะเมื่อถึงฤดูร้อน กระแสน้ำไหลเชี่ยวยิ่งขึ้น เรือที่แล่นผ่านมักจะถูกคลื่นพลิกคว่ำและจม ผู้คนบนเรือก็เสียชีวิตด้วย การสร้างหลวงพ่อวัดหลิงหยูนข้างๆ แม่น้ำหนานหมิ่นจึงมีเจตนาเพื่อลดความเร็วของกระแสน้ำ ช่วยชีวิตผู้คน ได้เริ่มขึ้นมีการขอบริจาคเงินและแรงงานคน สร้างพระพุทธรูปปางนั่งองค์ใหญ่ คุ้มครองความสงบของแม่น้ำ

เศียรของพระพุทธรูปองค์ใหญ่เล่อซานเสมอกับยอดเขา พระบาท เยียบแม่น้ำข้างล่าง หมายถึงปราบปรามสิ่งที่ไม่เป็นสิริมงคลในน้ำ ทั้งองค์สูง 71 เมตร เศียรสูง 14.7 เมตร กว้าง 10 เมตร หูยาว 7 เมตร จมูกยาว 5.6 เมตร นิ้วยาว 5.6 เมตร ปากและตายาว 3.3 เมตร ไหล่กว้าง 24 เมตร นิ้วมือยาว 8.3 เมตร เท้ากว้าง 8.5 เมตร สามารถตั้งเก้าอี้นั่งได้กว่า 100 คน

ถ้ำหินต้าถงหยุนกั่ง

สมัยเป่ยเว่ย ราวปีค.ศ.386 —557 ถ้ำหินต้าถงหยุนกั่งได้รวบรวมลักษณะการขุดสร้างถ้ำหินพระพุทธรูปทั้งภาคเหนือและภาคใต้ กลายเป็นแบบอย่างของศิลปะการสร้างพระพุทธรูปหินแกะสลักของจีน

ถ้ำหินต้าถงหยุนกั่งตั้งอยู่ภูเขาอู่โจว ชานเมืองทิศตะวันตกของเมืองต้าถง มณฑลซานซี โดยมีถ้ำหินที่ขุดเจาะตามเชิงเขาติดต่อกันยาวประมาณ 1 กิโลเมตร มีถ้ำใหญ่ 45 ถ้ำ ถ้ำเล็ก 252 ถ้ำ พระพุทธรูปหินแกะสลักประมาณ 51,000 องค์ เป็น 1 ของ 4 กลุ่มถ้ำหินโบราณขนาดใหญ่ที่สุดของจีน ซึ่งยังมีอีก 3 แห่งคือ ถ้ำหินโม่เกาเมืองตุนหวง ถ้ำหินหรงเหมินเมืองลั่วหยางและถ้ำหินม่ายจีซานเมืองเทียนสุ่ย

ถ้ำหินหรงเหมินเมืองลั่วหยาง

สมัยราชวงศ์สุยและถังเป็นยุคที่ศิลปะการสร้างพระพุทธรูปหินแกะสลักของจีนพัฒนาถึงขั้นรุ่งโรจน์ที่สุด โดยมีถ้ำหินหรงเหมินเป็นตัวแทน ในสมัยนั้น การสร้างพระพุทธรูปมีการออกแบบที่ละเอียด ฝีกมือการแกะสลักประณีตมาก พระพุทธรูปมีใบหน้าอิ่มเอมและดูใกล้ชิดกับชาวบ้าน กล่าวได้ว่ามีความสมบูรณ์แบบอย่างไม่เคยมีมาก่อน

ถ้ำหินหรงเหมินสร้างขึ้นตามสองฝั่งแม่น้ำอีเหอเมืองลั่วหยาง มณฑลเหอหนานภาคกลางของจีน เริ่มสร้างตั้งแต่สมัยเป่ยเว่ยราวปี ค.ศ.500 และมีการสร้างขนานใหญ่อย่างต่อเนื่องกันกว่า 400 ปี เวลาผ่านไปพันกว่าปี ถ้ำหินบางแห่งพังถล่มหรือถูกทำลาย แต่จนถึงขณะนี้ยังมีถ้ำหินเหลือ 2,345 ถ้ำ พระพุทธรูปหินแกะสลักกว่า 100,000 องค์

การสร้างถ้ำหินหรงเหมินใช้เวลากว่า 400 ปี ในช่วงหลายราชวงศ์ รูปลักษณ์พระพุทธรูปหลากหลาย ข้อมูลที่เป็นลายลักษณ์อักษรและโบราณวัตถุจำนวนมาก ทำให้คนปัจจุบันสามารถเห็นถึงวิวัฒนาการทางการเมือง เศรษฐกิจ ศาสนาและวัฒนธรรมของจีนโบราณ ปี 2000 องค์การศึกษาวทิยาศาสตร์และวัฒนธรรมแห่งสหประชาชาติหรือยูเนสโกได้ประกาศให้ถ้ำหินหรงเหมินเป็นมรดกโลก